મૂત્રપિંડ (કિડની) ના કાર્યનું નિયમન કેવી રીતે થાય છે?

(N/A) મૂત્રપિંડના કાર્યનું નિયમન હાયપોથેલેમસ,$JGA$ અને હૃદય સાથે સંકળાયેલ અંતઃસ્ત્રાવી પ્રતિપોષી (feedback) તંત્ર દ્વારા થાય છે.
$(1)$ હાયપોથેલેમસ: શરીરમાં રુધિરના કદ,દેહજળના કદ અને આયનીય સાંદ્રતામાં થતા ફેરફારો દ્વારા શરીરમાં રહેલા આસૃતિગ્રાહીઓ (osmoreceptors) સક્રિય થાય છે. શરીરમાંથી પ્રવાહીનો વધુ પડતો વ્યય આ ગ્રાહીઓને સક્રિય કરે છે,જે હાયપોથેલેમસને ન્યુરોહાયપોફિસિસમાંથી એન્ટિ-ડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$ અથવા વેસોપ્રેસિન મુક્ત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
- $ADH$ નલિકાના અંતિમ ભાગોમાંથી પાણીના પુનઃશોષણને સરળ બનાવે છે,જેથી મૂત્રવર્ધક અસર (diuresis) અટકે છે.
- દેહજળના કદમાં વધારો થવાથી આસૃતિગ્રાહીઓ નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે અને પ્રતિપોષી તંત્ર પૂર્ણ કરવા માટે $ADH$ નો સ્ત્રાવ અટકી જાય છે.
- $ADH$ રુધિરવાહિનીઓ પર સંકોચનકારી અસર કરીને પણ મૂત્રપિંડના કાર્યને અસર કરે છે,જેનાથી રુધિરનું દબાણ વધે છે અને પરિણામે ગ્લોમેર્યુલર રુધિર પ્રવાહ અને $GFR$ માં વધારો થાય છે.
$(2)$ રેનિન-એન્જિયોટેન્સિન તંત્ર $(RAAS)$: $JGA$ એક જટિલ નિયમનકારી ભૂમિકા ભજવે છે. ગ્લોમેર્યુલર રુધિર પ્રવાહ,ગ્લોમેર્યુલર રુધિર દબાણ અથવા $GFR$ માં ઘટાડો થવાથી $JG$ કોષો રેનિન મુક્ત કરવા માટે સક્રિય થાય છે.
- રેનિન રુધિરમાં રહેલા એન્જિયોટેન્સિનોજનને એન્જિયોટેન્સિન-$I$ માં અને ત્યારબાદ એન્જિયોટેન્સિન-$II$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
- એન્જિયોટેન્સિન-$II$ એક શક્તિશાળી વાસોકોન્સ્ટ્રિક્ટર (રુધિરવાહિની સંકોચક) છે,જે ગ્લોમેર્યુલર રુધિર દબાણ વધારે છે અને તેથી $GFR$ માં વધારો કરે છે.
- એન્જિયોટેન્સિન-$II$ એડ્રિનલ બાહ્યક (adrenal cortex) ને એલ્ડોસ્ટેરોન મુક્ત કરવા માટે પણ સક્રિય કરે છે,જે નલિકાના દૂરસ્થ ભાગોમાંથી $Na^+$ અને પાણીનું પુનઃશોષણ પ્રેરે છે,જેનાથી રુધિરનું દબાણ અને $GFR$ વધે છે.
$(3)$ એટ્રિયલ નેટ્રિયુરેટિક ફેક્ટર $(ANF)$: હૃદયના કર્ણકોમાં રુધિરનો પ્રવાહ વધવાથી $ANF$ મુક્ત થાય છે.
- $ANF$ વાસોડાયલેશન (રુધિરવાહિનીઓનું વિસ્તરણ) પ્રેરે છે,જે રુધિરના દબાણને ઘટાડે છે અને $RAAS$ તંત્ર પર નિયંત્રણ રાખે છે.